NIDF met Logo
NIDF
Reproductie

Sporen van de zon

Een zonnespoor

Digitale fotografie heeft het fotografische vak vrijwel overgenomen, er zijn teveel technische voordelen en mogelijkheden ten opzichte van het in de 19e eeuw bedachte chemische proces om beeld vast te leggen. Dat chemische proces is dan inmiddels analoge fotografie gaan heten. Toch zijn er wel unieke fotografische mogelijkheden voorbehouden aan het gebruik maken van dat oude analoge materiaal. Eén van die mogelijkheden is wat solargrafie heet, het registreren van de baan die de zon aan de hemel beschrijft doordat de aarde om haar as draait.

Deze afbeelding is het resultaat van een dag of vijf belichten, de dagen voor kerst in 2017, niet zoveel zon in die dagen, de baan loopt van ongeveer het hoogste punt tot waar de zon onder gaat.

Lang, heel lang belichten

Zou het om die baan gedurende één dag gaan, dan gaat het al om uren lang belichten. Wil je zien hoe die baan elke dag weer wat anders loopt dan gaat het om dagen, weken of zelfs maanden lang belichten en daar is geen digitale oplossing voor, tenzij je die zelf zou ontwerpen en bouwen. Een veel primitievere manier om licht vast te leggen is daarentegen het gebruik maken van gewoon zilverhalide fotopapier. En omdat je de zon zelf de hele tijd in beeld gaat krijgen is een objectief niet handig, dat zou als brandglas werken met weinig kans op een succesvol resultaat. Een pinhole, een klein gaatje al of niet heel precies gemaakt, is wat je nodig hebt om de afbeelding te genereren. Daarnaast maak je dan gebruik van de eigenschap dat zich op het zilverhalide papier, wanneer er maar genoeg licht op valt, ook zonder ontwikkelen een gewoon zichtbaar beeld zal vormen. Weliswaar een beeld met een extreem laag contrast, maar toch een afbeelding. De hoeveelheid licht die het net zichtbare beeld produceert is dan wel weer zo groot dat elke vorm van chemische ontwikkeling het papier vrijwel direct helemaal zwart zou maken. Omdat ik de opnames vanuit mijn huis maak kan ik een redelijk nette pinhole camera gebruiken, het is een houten 4x5 inch camera, en in een standaard cassette kun je gewoon een vel fotopapier plaatsen. De beeldhoek is groot, de afstand tussen pinhole en papier is ongeveer vijf centimeter. Wat in de praktijk veel gebruikt wordt voor deze techniek zijn simpele zelfgemaakte camera’s, een blikje met een gaatje erin. Daarin plaats je het papier rondom, met wel een enorme vervorming als gevolg, maar ook met een enorme beeldhoek. Die kun je ergens buiten in het wild achterlaten zonder financieel verlies als er één verdwijnt. Iemand die daar ervaring mee heeft vermeldt dat ongeveer de helft van zijn blikjes verdwijnt. Het voordeel van de opnames die ik maak is dat het beeld niet die vervorming vertoont van het rond gebogen opname materiaal. Het resultaat is dan een net zichtbare negatieve afbeelding, want ook zonder ontwikkeling geldt natuurlijk dat een grotere hoeveelheid licht meer effect heeft gehad. En zodra je er naar gaat kijken verdwijnt het beeld, overigens minder snel dan ik vreesde, maar na tien seconden begint het wel aangetast te worden, nog minder contrast. Toch kan het uren duren voor de strepen die de zon heeft gemaakt zelf helemaal onzichtbaar zijn geworden.

Dit is de ongecorrigeerde reproductie van de opname uit de camera, er is flink wat bewerking nodig om er iets toonbaars van te maken.

Digitaal

Toch komt daarna de digitale techniek goed van pas: het negatief verdwijnt als je het verder aan licht blootstelt en moet dus snel gereproduceerd worden. Dat kun je met een scanner doen, maar een digitale camera is veel handiger. Je maakt eerst de opstelling, haalt dan in het donker het vel papier uit de cassette en legt dat neer. Licht aan en snel reproduceren. Het duurt overigens best wel even voor het vel helemaal egaal geworden is, dus moet je wel snel werken, maar er is geen noodzaak om in paniek te raken als er even iets tegenzit en het reproduceren wat langer duurt. Maar het vooraf scherpstellen, belichting instellen en het markeren van de plek waar je het papier neer gaat liggen is wel erg zinvol. Zeker als er een half jaar belichten aan vooraf is gegaan is het wel handig dat je zeker weet dat er bij het reproduceren niets mis zal gaan. Vooral het letten op glimmers op het glanzende papier is nuttig. En hoewel vingerafdrukken op zich nauwelijks zichtbaar zijn, worden ze door het extreem verhogen van het contrast toch wel zichtbaar als het een beetje tegen zit.

Tussen kerst en oudjaar iets meer zon, en de camera is per ongeluk verplaatst.

Curve

Voor het bewerken is er de curve, zowel om het beeld positief te maken als om het contrast extreem te verhogen zodat je tenminste echt een afbeelding krijgt. Het voorbeeld laat zien hoe extreem je die curve moet aanpassen om een bruikbaar resultaat te krijgen. De curve wordt ook gebruikt om de afbeelding positief te maken. Loopt de curve gewoonlijk van links onder naar rechtsboven, nu is dat omgekeerd. Daarna maak je hem veel steiler om het gewenste contrast te krijgen.

In Lightroom of cameraRAW kom je een heel eind, soms ver genoeg, maar voor de maximale greep op de correctie is een aanpassingslaag met een curve in Photoshop wel mooier door de grotere nauwkeurigheid waarmee je daar kunt werken. Of je de afbeelding om wilt zetten in zwartwit is een eigen keuze, maar echt veel kleur zul je niet snel aantreffen in het zwartwit papier, hoewel je soms wel het gevoel krijgt dat er kleine kleurverschillen zijn. Omdat je het negatief van voren reproduceert moet je het ook nog spiegelen om de foto te krijgen die goed lijkt op wat je zag. Naast de sporen van de zon zie je natuurlijk ook de dingen die niet echt bewegen, bomen, woonboten, en grappig genoeg na een maand belichten ook geparkeerde auto’s. Dat zijn dan wel optische optelsommetjes van de verschillende auto’s die keurig steeds op vrijwel dezelfde plek geparkeerd werden.

Dit is tenslotte een belichting van een hele maand, januari 2018, je ziet dat de zon steeds hoger komt, er is nu ook weerschijn in het water en het contrast is beter in de voorgrond.

Meer informatie over de techniek op andere plekken:

Uitleg van de werking van het systeem.

Een ouder project, solarigrafia.

Veel foto’s op Flickr.